Της Άννας Ανδρέου
Το μεγάλο παζάρι για την επιστροφή της Τουρκίας στα F-35 περνά πλέον από τους S-400. Μετά το δημόσιο άνοιγμα του Ντόναλντ Τραμπ στην Άγκυρα για άρση των κυρώσεων CAATSA και πιθανή επανένταξη της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35, το ερώτημα που κυριαρχεί στο τουρκικό παρασκήνιο είναι ένα: τι θα γίνει με το ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα;
Το πρόβλημα δεν είναι απλώς πολιτικό. Είναι και νομικό. Η Ουάσιγκτον ζητά από την Τουρκία να πάψει να κατέχει τους S-400, όχι απλώς να τους έχει σφραγισμένους σε κάποια αποθήκη ή μετακινημένους σε άλλη βάση. Ο κρίσιμος όρος είναι το «cease possession», δηλαδή να μην υπάρχει πλέον τουρκική κατοχή του συστήματος.
Αυτό σημαίνει ότι μια απλή μεταφορά των S-400 εκτός τουρκικού εδάφους μπορεί να μην αρκεί. Η Τουρκία θα πρέπει να βρει φόρμουλα που να πείθει την Ουάσιγκτον, να μη θυμώνει τη Μόσχα και να μην εμφανίζει τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ότι υποχωρεί υπό αμερικανική πίεση.
Πρώτη φόρμουλα: χώρα του Κόλπου - ΗΑΕ
Το πιο συζητημένο σενάριο είναι η μεταφορά των S-400 σε τρίτη χώρα του Κόλπου. Η λογική είναι απλή: το σύστημα φεύγει από τον άμεσο τουρκικό έλεγχο, δεν επιστρέφεται ταπεινωτικά στη Ρωσία και η Άγκυρα μπορεί να πει στην Ουάσιγκτον ότι αντιμετωπίζει το βασικό εμπόδιο για τα F-35.
Το σενάριο που γράφτηκε πιο καθαρά στον τουρκικό Τύπο είναι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και συγκεκριμένα το Ντουμπάι. Σύμφωνα με σχετικά δημοσιεύματα, η φόρμουλα θα προέβλεπε μεταφορά των S-400 στα Εμιράτα, ώστε η Τουρκία να ανοίξει τον δρόμο για επανένταξη στο πρόγραμμα των F-35.
Ωστόσο, τα ΗΑΕ έχουν ένα μεγάλο μειονέκτημα από ρωσικής πλευράς: διατηρούν στενές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Αυτό σημαίνει ότι η Μόσχα μπορεί να φοβηθεί πως ευαίσθητη ρωσική τεχνολογία θα μπορούσε κάποια στιγμή να βρεθεί πολύ κοντά σε αμερικανικά ή ισραηλινά χέρια.
Δεύτερη φόρμουλα: Κατάρ
Το Κατάρ είναι πολιτικά πιο κοντά στην Τουρκία. Η Άγκυρα έχει στενή στρατηγική σχέση με τη Ντόχα και διατηρεί στρατιωτική παρουσία στο Κατάρ. Γι’ αυτό, σε τουρκικούς κύκλους θεωρείται μια χώρα που θα μπορούσε θεωρητικά να λειτουργήσει ως «φιλική έξοδος» για τους S-400.
Όμως και εδώ υπάρχει σοβαρό πρόβλημα. Το Κατάρ φιλοξενεί μεγάλη αμερικανική στρατιωτική παρουσία. Για τη Μόσχα, αυτό είναι κόκκινη γραμμή. Η Ρωσία δύσκολα θα δεχθεί να μεταφερθεί ένα τόσο ευαίσθητο σύστημα σε χώρα όπου οι Αμερικανοί έχουν τόσο ισχυρό αποτύπωμα.
Άρα, το Κατάρ είναι βολικό για την Τουρκία, αλλά δύσκολο για τη Ρωσία.
Τρίτη φόρμουλα: άλλη χώρα του Κόλπου
Σύμφωνα με συζητήσεις που μεταδίδονται στα τουρκικά μέσα, υπάρχει και η εκδοχή να μην είναι ούτε τα ΗΑΕ ούτε το Κατάρ, αλλά μια άλλη χώρα του Κόλπου. Αυτό θα μπορούσε να είναι το πιο ευέλικτο σενάριο, εφόσον βρεθεί χώρα που να ικανοποιεί τρεις όρους: να είναι αποδεκτή από την Τουρκία, να μη θεωρείται υπερβολικά κοντά στο Ισραήλ και να μπορεί να δώσει στη Ρωσία εγγυήσεις ότι οι S-400 δεν θα περάσουν σε αμερικανικό τεχνικό έλεγχο.
Αυτό είναι ίσως το σενάριο που αφήνει περισσότερα περιθώρια διαπραγμάτευσης. Δεν έχει ακόμη συγκεκριμένο όνομα, αλλά ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να είναι πιο χρήσιμο στο παζάρι.
Τέταρτη φόρμουλα: Σομαλία
Η Σομαλία έχει ακουστεί επειδή η Τουρκία διαθέτει εκεί σημαντική στρατιωτική παρουσία. Θεωρητικά, οι S-400 θα μπορούσαν να μεταφερθούν σε τουρκική εγκατάσταση εκτός Τουρκίας.
Όμως αυτό είναι από τα λιγότερο πιθανά σενάρια. Πρώτον, η Άγκυρα έχει ήδη διαψεύσει ότι υπάρχει τέτοιος σχεδιασμός. Δεύτερον, η Σομαλία δεν λύνει καθαρά το αμερικανικό νομικό πρόβλημα. Αν οι S-400 παραμείνουν τουρκική ιδιοκτησία, απλώς σε τουρκική βάση εκτός Τουρκίας, τότε η Ουάσιγκτον μπορεί να θεωρήσει ότι η Τουρκία εξακολουθεί να τους κατέχει.
Με άλλα λόγια, η Σομαλία μπορεί να απομακρύνει γεωγραφικά το σύστημα, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι απομακρύνει νομικά το πρόβλημα.
Πέμπτη φόρμουλα: Ιντσιρλίκ
Ένα ακόμη σενάριο που έχει συζητηθεί είναι οι S-400 να παραμείνουν στην Τουρκία, αλλά να τεθούν υπό ειδικό καθεστώς, ενδεχομένως σε χώρο όπως το Ιντσιρλίκ, όπου υπάρχει και νατοϊκή/αμερικανική παρουσία.
Αυτό θα μπορούσε να είναι μια τεχνική λύση ελέγχου και επιτήρησης. Όμως έχει δύο μεγάλα προβλήματα. Για την Ουάσιγκτον, μπορεί να μην αρκεί, διότι η Τουρκία θα εξακολουθεί να κατέχει το σύστημα. Για τη Μόσχα, θα είναι εξαιρετικά ευαίσθητο, γιατί οι S-400 θα βρίσκονται ακόμη πιο κοντά σε αμερικανικό περιβάλλον.
Άρα, το Ιντσιρλίκ μπορεί να λειτουργήσει ως ενδιάμεση ιδέα, αλλά δύσκολα ως τελική λύση.
Έκτη φόρμουλα: επιστροφή στη Ρωσία
Από νομικής πλευράς, η επιστροφή των S-400 στη Ρωσία θα ήταν η πιο καθαρή λύση. Η Τουρκία θα έπαυε να κατέχει το σύστημα και η Μόσχα θα διατηρούσε τον πλήρη έλεγχο της τεχνολογίας.
Όμως πολιτικά είναι δύσκολη φόρμουλα για τον Ερντογάν. Θα μπορούσε να παρουσιαστεί στο εσωτερικό ως υποχώρηση απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και ως παραδοχή ότι η αγορά των S-400 οδήγησε τελικά σε στρατηγικό αδιέξοδο.
Γι’ αυτό, αν και η επιστροφή στη Ρωσία είναι ίσως η πιο καθαρή λύση για την Ουάσιγκτον και τη Μόσχα, είναι από τις πιο δύσκολες για την πολιτική εικόνα της Άγκυρας.
Έβδομη φόρμουλα: πώληση σε Ινδία ή άλλη χώρα που θέλει S-400
Η Σοζτζού αναφέρει ότι στο τραπέζι υπάρχει και η ιδέα πώλησης των S-400 στην Ινδία ή σε άλλη χώρα που βρίσκεται σε αναμονή για την απόκτηση του ρωσικού συστήματος.
Αυτό το σενάριο είναι πιο κοντά στα συμφέροντα της Μόσχας, γιατί το σύστημα θα κατέληγε σε χώρα που ήδη έχει ή επιδιώκει αμυντική συνεργασία με τη Ρωσία. Θα μείωνε τον κίνδυνο αμερικανικής πρόσβασης και θα επέτρεπε στη Μόσχα να παρουσιάσει τη λύση ως εμπορική αναδιάταξη, όχι ως υποχώρηση.
Το πρόβλημα είναι ότι χρειάζεται σύνθετη συμφωνία: Τουρκία, Ρωσία, τρίτη χώρα και, εμμέσως, αποδοχή από τις ΗΠΑ ότι η Τουρκία πλέον δεν κατέχει τους S-400.
Ποια φόρμουλα είναι πιο πιθανή;
Με τα σημερινά δεδομένα, το πιο πιθανό σενάριο φαίνεται να είναι μια φόρμουλα τρίτης χώρας — πιθανότατα στον Κόλπο — αλλά όχι απαραίτητα τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Η Σομαλία είναι λιγότερο πιθανή, επειδή δεν λύνει καθαρά το νομικό ζήτημα της κατοχής. Το Κατάρ είναι πολιτικά βολικό για την Τουρκία, αλλά δύσκολο για τη Μόσχα λόγω της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας. Τα ΗΑΕ έχουν εμφανιστεί ως συγκεκριμένο σενάριο, αλλά οι σχέσεις τους με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ δημιουργούν ρωσικές επιφυλάξεις.
Η επιστροφή στη Ρωσία ή η πώληση σε χώρα όπως η Ινδία θα ήταν πιο κοντά στα ρωσικά συμφέροντα και πιο καθαρή νομικά. Όμως για την Τουρκία θα είχε μεγαλύτερο πολιτικό κόστος.
Γι’ αυτό η πιο πιθανή λύση είναι ένας συμβιβασμός: μεταφορά ή μεταβίβαση των S-400 σε τρίτη χώρα, με ρωσική έγκριση, αυστηρές εγγυήσεις μη πρόσβασης των Αμερικανών και τέτοια νομική διατύπωση ώστε η Ουάσιγκτον να μπορεί να πει στο Κογκρέσο ότι η Τουρκία δεν κατέχει πλέον το σύστημα.
Το παζάρι, επομένως, έχει τρία κλειδιά: η Άγκυρα θέλει F-35 χωρίς να φανεί ότι υποχωρεί, η Ουάσιγκτον θέλει τους S-400 εκτός τουρκικού ελέγχου και η Μόσχα θέλει να διασφαλίσει ότι το ρωσικό σύστημα δεν θα πέσει στα χέρια των Αμερικανών.
Με απλά λόγια: το πιθανότερο σενάριο είναι Κόλπος με ρωσικές εγγυήσεις. Το πιο βολικό για τη Μόσχα είναι Ρωσία ή Ινδία. Το λιγότερο πιθανό είναι η Σομαλία. Και το τελικό όνομα θα εξαρτηθεί από το τι θα μπορέσει να πουλήσει ο Ερντογάν ταυτόχρονα στον Τραμπ και στον Πούτιν.
